پایگاه اطلاع رسانی

درس‌هایی از کتاب «روشنفکران»‌

فلسفه هنر تاریخ انتشار: 00/06/24 بدون نظر   221 بازدید

اندازه فونت    
درس‌هایی از کتاب «روشنفکران»‌

محمدحسین دانایی

زنده‌یاد جلال آل ­احمد، نویسنده نامدار معاصر، در آذر ۱۳۰۲ در تهران به دنیا آمد و در شهریور ۱۳۴۸ در اسالم گیلان از دنیا رفت.‌

آبادان خبر _ او که یکی از فعالان و پیشگامان حوزه هنر و ادبیات در تاریخ معاصر بود، اطلاعات و نظریات موشکافانه خود درباره ماهیت زیست روشنفکری و نقش اجتماعی روشنفکران در یک قرن اخیر ایران و جهان را در کتابی تحت عنوان «در خدمت و خیانت روشنفکران» تدوین کرده و شرایط و ضوابط لازم برای حضور در فضای روشنفکری را برشمرده است. مطابق نظر او، آزاداندیشی، داشتن دید و تفکر انتقادی، شجاعت برای بیان حقایق، توان چون و چراکردن و نوگرایی، از جمله عناصر لازم برای روشنفکری هستند و روشنفکر واقعی کسی است که از انجماد و انسداد فکری و جزمیت، گریزان باشد و با جستجوی مداوم، به بررسی افق‌های تازه بپردازد؛ به امید دست یافتن به شناخت و فهم دقیق‌تر از جهان که لازمه تحقق زندگی بهتر است. ‌

مرحوم آل‌احمد سپس کارنامه جریان روشنفکری ایران در یک قرن اخیر را مورد ارزیابی و آسیب‌شناسی قرار داده و دو علت اصلی ناکامی این جریان را به شرح زیر شناسایی کرده ­است: ‌

۱)عدم استقلال فکری و وابستگی به آبشخورهایی در خارج از حوزه تمدن و فرهنگ ملی. این نقطه ضعف باعث شده‌است که جریان روشنفکری کشور از لحاظ تبارشناسی، موجودی بیگانه و متاعی وارداتی به‌شمار آید و در نتیجه، روشنفکران در موضعی شکننده و آسیب‌پذیر قرارگیرند؛ به نحوی‌که مخالفان بتوانند آنها را به راحتی به غربزدگی و فرنگیمآبی متهم کنند و در مراحل حادتر بعدی، به جاسوسی و نفوذی بودن و ستون پنجم و غیره.‌

۲)عدم استقلال معیشتی و نیازمندبودن به حمایت‌های مالی مراکز و کانون‌هایی در خارج از حوز? مشاغل عرفی روشنفکری. مهم‌ترین مراکزی هم که به طور سنتی منبع تغذیه، یا به قول مرحوم آل‌احمد «تعلیف»! روشنفکران ایرانی می‌شده‌اند و هنوز هم می‌شوند، نهادها و کانون‌های حکومتی یا بنگاه‌های اقتصادی بزرگ بوده و هستند. این نقطه ضعف هم باعث شده‌است که جریان روشنفکری به عنوان عامل و دست‌نشاند? کانون‌های قدرت و ثروت شناخته شود و از پایگاه مردمی محروم بماند.‌

اما از طرف دیگر، جریان روشنفکری کشور از یک نقطه قوت قابل توجه نیز برخوردار است و آن‌هم سنت «انتقاد از خود» است. لازم به یادآوری است که چون خاستگاه بخش قابل توجهی از جریان روشنفکری کشور در دهه‌های بیست تا چهل شمسی، گرایش‌های چپ و تعالیم مکاتب مارکسیست- لنینیستی بود، لذا سنت «انتقاد از خود» به عنوان یکی از آموزه‌های مکاتب مزبور در شاکله جریان روشنفکری کشور نفوذ کرده و نهادینه شده است. قوی‌ترین شاهد و دلیل این پیشینه، کتاب انتقادی «در خدمت و خیانت روشنفکران» است؛ کتابی نوشته شده توسط کسی که گرچه خودش سال‌های سال پرچمدار جریان روشنفکری کشور بود، با وجود این، از «انتقاد از خود» غافل نماند و با ارزیابی و آسیب‌شناسی این جریان، میراث گرانقدری برای نسل‌های بعدی باقی گذاشت.‌

این کتاب علاوه بر ارزش‌های تحقیقی- تحلیلی تئوریک و تاریخی، قابلیت‌های کاربردی خوبی هم دارد و حاوی درس‌های گرانبهایی است درباره روشن بینی، آزاداندیشی و مسؤولیت‌پذیری هنرمندان و اهل قلم و در نتیجه، می‌تواند الگوی خوبی باشد برای اینکه جریان روشنفکری کشور پس از تجربه شکست‌های متعدد در دهه ‌های اخیر، بر اساس این الگو خودش را مورد نقد و ارزیابی قرار دهد و بکوشد تا از یک طرف، عنصر آزادی اندیشه و استقلال رأی را به عنوان هسته بنیادین نهضت روشنفکری کشور مد نظر قرار دهد و از طرف دیگر، ضمن دوری از تجمل‌گرایی و رفاه اشرافی، مردم و منافع ملی را به عنوان هدف غایی خویش تعیین کند تا با اتکای بر این دو پایه استوار، از مهلکه کنونی خلاصی یابد و به‌تدریج به‌عنوان یک جریان مرجع و تاریخ‌ساز وارد میدان رقابت‌های سیاسی- اجتماعی شود و نقش و رسالت تاریخی خود را ایفا کند.


Deprecated: WP_Query از نگارش 3.1.0 از رده خارج شده! caller_get_posts تاریخ‌گذشته است. به جای آن از ignore_sticky_posts استفاده نمایید. in /home/ahmadami/domains/ahmadamiri.com/public_html/wp-includes/functions.php on line 5495
مطالب مرتبط

نظر شما


Notice: Undefined variable: user_ID in /home/ahmadami/domains/ahmadamiri.com/public_html/wp-content/themes/sp_parse_v2/comments.php on line 37

برای ارسال نظر ابتدا باید وارد حساب کاربری خود شوید.

در صورتی که قبلاً در سایت ثبت نام کرده اید از لینک زیر وارد حساب کاربریتان شوید.

اگر هنوز در سایت ثبت نام نکرده اید میتوانید از قسمت ثبت نام در سایت اقدام نمایید.

رفتن به ابتدای صفحه